Mode en politiek in Franz Xaver Winterhalters portret van keizerin Eugénie omringd door haar hofdames

Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855. Olieverf op doek (300 x 420 cm). Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk. Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855, olieverf op doek, 300 x 420 cm (Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk)

In een groter-dan-leven olieverfschilderij, een Groep Mooie vrouwen zijn gerangschikt in decoratieve groepen binnen een idyllisch bebost landschap versierd met rozen, seringen en andere bloemen. Het portret uit 1855, getiteld keizerin Eugénie omringd door haar hofdames van de kunstenaar Franz Xaver Winterhalter, toont de Franse keizerin Eugenie, de vrouw van Napoleon III omringd door haar keizerlijke bedienden. Als groep creëren ze een luchtspiegeling van schoonheid die net zo etherisch lijkt als suikerspin.

André Adolphe Eugène Disdéri, Exposition Universelle des Beaux-Arts, Parijs 1855, Salon carré, Frankrijk, foto, 37 x 53 cm (Bibliothèque nationale de France)

André Adolphe Eugène Disdéri, Exposition Universelle des Beaux-Arts, Parijs 1855, Salon carré, Frankrijk, foto, 37 x 53 cm (Bibliothèque nationale de France)

Het schilderij werd voor het eerst tentoongesteld in 1855 op de Exposition Universelle (wereldtentoonstelling) in Parijs, een belangrijk internationaal evenement dat werd bijgewoond door Koningin Victoria en Prins Albert alsmede meer dan vijf miljoen bezoekers tijdens de run van mei tot November. Dit monumentale schilderij werd op een prominente plaats tentoongesteld in een van de belangrijkste tentoonstellingszalen en deze plaatsing is opmerkelijk, vooral in het licht van het feit dat het bewind van Lodewijk-Napoléon als keizer relatief nieuw was en volgde op een bloedige coup die hij in December 1851 had geïnitieerd. Wat kan dit bedrieglijk mooie schilderij onthullen over het kruispunt van mode en politiek tijdens het Tweede Rijk?

Winterhalter-en portretopdrachten

wanneer een kunstenaar een portretopdracht uitvoert, moet hij ervoor zorgen dat zijn opdrachtgever tevreden is met het resultaat indien hij voor zijn werk betaald wil worden. Voordat hij deze opdracht van Eugénie kreeg, was de in Duitsland geboren Franz Xaver Winterhalter een populaire portretschilder in Europese koninklijke en aristocratische kringen. Niet alleen was hij bekwaam in het vastleggen van de rijke texturen en subtiele details van zijn sitter modieuze kleding, maar zijn portretten waren vooral vleiend voor de sitters.Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie (Eugénie de Montijo, 1826-1920, Condesa de Teba), 1854. Olieverf op doek (92,7 x 73,7 cm). Het Metropolitan Museum of Art

Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie (Eugénie de Montijo, Condesa de Teba), 1854, olieverf op doek, 92,7 x 73,7 cm (het Metropolitan Museum of Art))

Eugenia de Guzmán, gravin van Teba, trouwde in 1853 met Charles-Louis Napoléon Bonaparte III en Winterhalter was een van de kunstenaars die de opdracht kreeg om portretten van de nieuwe keizerin te maken. In de jaren 1850 was Fotografie nog geen middel geworden om de gelijkenis van een sitter te verspreiden, en geschilderde portretten waren al lang een instrument van de politiek. In 1854 maakte Winterhalter een kleinschalig portret waarin Eugénie wordt gemaakt als eerbetoon aan de Franse koningin Marie Antoinette. In dit werk wordt Eugénie ‘ s kastanjebruin haar gepoederd, haar olijfhuid verlicht tot een doorschijnend wit dat lijkt op porselein, en haar jurk verwijst naar een stijl die ooit de voorkeur kreeg van de gedoemde achttiende-eeuwse Franse koningin. Op deze manier werd de in Spanje geboren keizerin herschikt als een iconische Franse schoonheid.Als de in het buitenland geboren vrouw van Napoleon III moest Eugenie haar trouw aan het Franse volk bevestigen. Door dit kleinschalige werk van Winterhalter in opdracht te geven in het jaar dat volgde op haar huwelijk en een kledingstijl aan te nemen die geassocieerd werd met Marie Antoinette, kon Eugenie haar Franse identiteit verwoorden in dienst van de pas gerestaureerde monarchie. De keizerin moet blij zijn geweest met het werk, want het hing vele jaren op een prominente positie in haar salon de dames van haar hoofdverblijf. In de jaren daarna schilderde Winterhalter verschillende andere portretten van Eugenie, maar het bekendste is het grootschalige werk van Eugenie met haar hofdames.Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855. Olieverf op doek (300 x 420 cm). Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk. Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855, olieverf op doek, 300 x 420 cm (Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk)

in Winterhalters groepsportret uit 1855 van Eugenie en haar entourage zitten de dames in decoratieve groepen. Binnen dit groter dan levensgrote werk is er een cirkelvormig ritme gecreëerd door de plaatsing van de figuren en het gebruik van diagonale lijnen in de positionering van hun armen. Dit helpt het oog door het schilderij te bewegen. Hun porseleinen teint wordt afgezet tegen hun donkere haar en de donkere bosachtergrond. Elk van de afgebeelde vrouwen kan worden geïdentificeerd door naam en hun plaatsing binnen de compositie weerspiegelt de hiërarchie van hun positie. Zo overhandigt Eugenie bijvoorbeeld het symbolische boeket viooltjes aan de prinses van Essling, haar belangrijkste metgezel, en de vrouw die diende als de grande maîtresse.Franz Xaver Winterhalter, Florinda, 1853, olieverf op doek, 178,4 x 245,7 cm (Metropolitan Museum of Art)

Franz Xaver Winterhalter, Florinda, 1853, olieverf op doek,178.4 x 245.7 cm (The Metropolitan Museum of Art)

 Franz Xaver Winterhalter, schets van De Keizerin Eugénie, Omringd door haar hofdames, 1855, olie, 35,5 x 40 cm (Donaueschingen: Fürstlich Fürstenbergische Sammlungen)

Franz Xaver Winterhalter, voorbereidende schets van De Keizerin Eugénie, Omringd door haar hofdames, 1855, olie, 35,5 x 40 cm (Donaueschingen: Fürstlich Fürstenbergische Sammlungen)

de compositie voor het groepsportret van de keizerin en haar bedienden is ontleend aan een ander werk van Winterhalter dat onlangs op de Salon in 1853 werd tentoongesteld onder de titel Florinda. Het toont een scène uit de legende van Roderick. In dit verhaal komt de laatste koning van de Spaanse Visigoten Florinda tegen die aan het baden is in een tuin. In Winterhalter ‘ s Afbeelding zit ze net links van het Midden en er is een sterke dynamische beweging als de figuren aan beide zijden vormen diagonalen die leiden naar de figuren in het midden. De kunstenaar maakt ook gebruik van contrast van licht en donker om groot effect in het brengen van de aandacht voor de vrouwen soepele lichamen, porseleinen huidtinten, en glanzend haar. Het zijn personificaties van geïdealiseerde schoonheid.

een voorbereidende schets van Eugénie met haar dames door Winterhalter geeft aan dat de kunstenaar aanvankelijk een iets grotere groep aanwezigen beschouwde.Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855. Olieverf op doek (300 x 420 cm). Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk. Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames, 1855, olieverf op doek, 300 x 420 cm (Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk)

voor het groepsportret van 1855 plaatste Winterhalter Eugénie links van het centrum, dicht bij de plek waar Florinda had gezeten, maar op een iets hoger vlak. De keizerin is gekleed in een witte zijden gaas avondjurk afgezet met violet-gekleurde zijde satijnen linten. Haar huidskleur is wit en haar haar versierd met viooltjes—haar favoriete bloem. Haar dames-in-waiting zijn op dezelfde manier gekleed in elegante vloer-lengte zijden avondjurken die variëren in kleur van romig wit, roze, geel, violet, duif grijs, bos groen. De diepe halslijn van hun Baskische lijfjes laat sierlijke nekken en ontbloot armen zien, terwijl de uitgestrekte geribbelde rokken met gelaagde ruches hun benen omringen in poelen van stof. Elke dame wordt geportretteerd in een zeer flatterend licht—met een vlekkeloze huid, glanzend haar, een elegante figuur en een verfijnde pose. Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames (detail), 1855. Olieverf op doek (300 x 420 cm). Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk. Franz Xaver Winterhalter, keizerin Eugénie omringd door haar hofdames (detail), 1855, olieverf op doek, 300 x 420 cm (Musées Nationaux du Palais de Compiègne, Frankrijk)

waarom is mode belangrijk in dit schilderij?

er is een verhoogd gevoel van vrouwelijkheid in dit werk. De uitgestrekte lengtes van kleurrijke zijde, sierlijke afwerking van kant en zijde linten die deel uitmaken van de dame modieuze jurken zijn zichtbare betekenissen van rijkdom en klasse. Tijdens het Tweede Keizerrijk van Napoléon regeerden uitgebreide regels rond het uiterlijk, zodat dames zoals die in dit werk meestal minstens zeven of acht keer per dag hun kleren wisselden. Zowel overdag als ‘ s Avonds werden jurken gedragen over lagen Onderkleding, waaronder korsetten en crinolines (een stijve petticoat die vorm gaf aan de rok van een vrouw) die een klokvormig silhouet creëerden, hetzij door lagen petticoats of door een metalen anker. Crinolines gaven de illusie van een slanke taille door de heupen te verbreden, en als zodanig waren ze een opmerkelijke betekenis van vrouwelijkheid. Hoewel ze ook de mobiliteit van een vrouw verminderden en haar fysiek van anderen verwijderden, waren crinolines extreem populair. Eugenie was een vroege adopter van deze Mode en als een mode leider, ze kreeg de bijnaam De “Gravin van de mode.”In Winterhalters groepsportret worden Eugénie en de adellijke dames van het Franse hof op het hoogtepunt van de Franse mode gekleed als modellen van vrouwelijkheid en schoonheid.

dit schilderij is meer dan een mooi beeld van dames in een landschap. In plaats daarvan zou dit monumentale werk van Winterhalter, dat beschouwd wordt als zijn bekendste werk en door miljoenen mensen gezien wordt, beter begrepen kunnen worden als een propagandawerk van de politiek scherpzinnige Napoleon III. Eugenie heeft een boeket viooltjes in haar rechterhand-een symbool dat door bonapartistische aanhangers als symbool van loyaliteit zou worden erkend. Door zijn vrouw te positioneren als het model van vrouwelijkheid en het modieuze middelpunt binnen een cirkel van mooie dames aan het Franse keizerlijke hof, werd de in Spanje geboren Eugénie herschikt als het modieuze, elegante en mooie ornament van het Tweede Keizerrijk. In zijn plaatsing in een prominente positie op de 1855 Salon, Napoleon benut de kracht van de kunst om ideeën van macht en prestige over te brengen.

zoals dit voorbeeld laat zien, kan het gebruik van mode als een lens van analyse een genuanceerd begrip van een werk onthullen. Onder Winterhalters ogenschijnlijk oppervlakkige voorstelling van een groep mooie dames in een pastorale setting, worden de nuances van politieke macht, geslacht en etniciteit onthuld.

extra middelen:

Laure Chabanne, ” Eugénie, impératrice de la mode?”in Sous L’ empire des Crinolines . (Parijs: Musée Galliera, 2009.)

Alison McQueen, keizerin Eugénie en de Kunsten: Politiek en visuele cultuur in de negentiende eeuw (Ashgate Publishing, 2011).

Ingrid E. Mida, Reading Fashion in Art (Bloomsbury Visual Arts, 2020). Phillippe Perrot, Fashioning the bourgeois: A History of Clothing in the Nineteenth Century, vertaald door Richard Bienvenu (Princeton University Press, 1994).

portret van keizerin Eugénie door Winterhalter in het Metropolitan Museum of Art

Florinda door Winterhalter in het Metopolitan Museum of Art

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.